АЛЛОҲНИНГ АЛ-ВАЛИЙ ВА АЛ-ВОЛИЙ ИСМЛАРИ ВА МАЪНОСИ

 АЛ-ВАЛИЙ ВА АЛ-ВОЛИЙ  الوَلِيّ – الوَالِي

Аллоҳ таоло Ўзини Ал-Валий деб танитиб, қулларига яқин, уларни ҳимоя қилувчи ва ташлаб қўймайдиган Зот эканини баён қилади. Шу билан бирга, У Ал-Волий сифатида ҳаётни, жамиятни ва инсон ишларини илоҳий тартиб асосида бошқарувчи Зотдир. Бу икки исм бир-биридан ажралган эмас, балки Аллоҳнинг қулларга бўлган яқинлиги ва ҳаётни бошқариши ягона илоҳий низом эканини кўрсатади.

Ал-Валий исми Аллоҳнинг қулга бўлган яқинлигини, ғамхўрлигини ва доимий қўллаб-қувватлашини англатади. У қулни ёлғиз қолдирмайди, унинг ҳолидан ғофил бўлмайди ва уни ҳидоятдан узмайди. Ал-Волий исми эса шу яқинлик асосида ҳаётда тартиб, адолат ва йўл-йўриқ қарор топишини билдиради. Аллоҳ қулларга яқин бўлиш билан бирга, уларнинг ишларини илоҳий ҳикмат асосида бошқаради.

Бу икки исмнинг илдизи вав–лам–йа бўлиб, луғавий жиҳатдан яқинлик, давомий боғланиш ва ишни ўз зиммасига олиш маъноларини қамраб олади. Валий — яқин бўлган ва ҳимоя қилувчи; волий эса масъулиятни қўлга олган, бошқарувни амалга оширувчи маъноларини ифода қилади. Шу жиҳатдан Ал-Валий ва Ал-Волий исмлари бир-бирини тўлдириб, яқинлик билан бошқарув ўртасида узилиш йўқлигини кўрсатади.

Бу маъно тўғридан-тўғри тавҳид билан боғлиқ. Чунки Аллоҳ Ал-Воҳиддир — ягона манба, ягона ҳукм ва ягона ҳақиқий таянч. Яқинлик ҳам, бошқарув ҳам кўп манбали эмас, балки ягона Аллоҳдан чиқади. Шу сабабли валийлик ва волийлик инсонлар томонидан мустақил равишда пайдо бўладиган мақомлар эмас, балки илоҳий тартибнинг ҳаётдаги намоён бўлишидир.

Бу илоҳий тартиб Пайғамбар Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва олиҳи орқали очиқ намоён бўлди. У зот мўминларга яқин бўлиб, уларни Аллоҳга боғлади — бу валийлик эди. Шу билан бирга, у ҳаётда Аллоҳ амрини татбиқ қилди, жамиятни адолат ва ҳидоят асосида бошқарди — бу волийлик эди. Пайғамбар орқали яқинлик ва бошқарув назария эмас, балки яшаладиган ҳақиқатга айланди.

Бу давомийлик Ғадир Хумм воқеасида очиқ баён қилинди. Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи ва олиҳи:«Кимнинг валийси мен бўлсам, Али ҳам унинг валийсидир», деб эълон қилди. Бу сўз Пайғамбар очиб берган валийлик йўлининг ким орқали жамият ичида давом эттирилишини кўрсатди. Шу билан Али алайҳиссалом Пайғамбар томонидан валий деб аталган ва валийликни ҳаётда давом эттирувчи вилоят эгаси сифатида танитилди. У валийликни инсонлар орасида сақлади, волийликни эса адолат ва ҳидоят билан ҳаётга татбиқ этди.

Шу тарзда Ал-Валий ва Ал-Волий исмлари вилоят орқали инсон ҳаётида жонли шакл олди. Валийлик қалбларни Аллоҳга боғлади, волийлик эса ҳаётни илоҳий тартибга солди. Бу иккиси ажралганида тавҳид ё назарияга айланиб қолади, ёки совуқ қонунга айланади. Аллоҳ таолода эса яқинлик ҳам, ҳукм ҳам ягона ҳақиқат сифатида бирлашган.

Ал-Валий ва Ал-Волий исмларини англаш инсонни Аллоҳга боғлайди, лекин жамиятдан узмайди. Инсон Аллоҳга яқинликни валийлик орқали ўрганади, ҳаёт тартибини эса волийлик орқали қабул қилади. Шу билан тавҳид фақат эътиқод эмас, балки яшаладиган, кўринадиган ва давом эттириладиган ҳақиқатга айланади.

Эй Ал-Валий, эй Ал-Волий, эй Ал-Воҳид! Қалбларимизни Сенга яқин қил, ҳаётларимизни Сен белгилаган йўлда бошқар. Бизларни валийлик орқали Сенга боғланган, волийлик орқали адолатда собит қолган бандаларингдан қил.