АЛЛОҲНИНГ АЛ-ВОЛИЙ ИСМИ ВА МАЪНОСИ

 الْوَالِي

Аллоҳ Ўзини Ал-Волий — мутлақ бошқарувчи, ҳукм юритувчи, ҳодисаларнинг йўналишини ва ишларни ҳикмат билан идора қилувчи Зот сифатида зикр қилади. Ал-Волий исми борлиқдаги тартиб ва воқеалар занжири тасодиф эмаслигини, балки Аллоҳнинг иродаси ва ҳикмати билан бошқарилаётганини англатади. Ҳеч бир иш Унинг изнисиз рўй бермайди ва ҳеч бир ҳолат Унинг назоратидан ташқари чиқмайди.

Ал-Волий исми инсон тасаввуридаги ҳокимият тушинчасига аниқлик киритади. Инсонларнинг ҳокимият чекланган, вақтинчалик ва нуқсонга мойил. Аллоҳнинг ҳукмронлиги эса мутлақ, барқарор ва адолатлидир. Шу сабабли Ал-Волий исми инсонга, унинг қудратига ҳаддан ташқари боғланиб қолишдан сақлайди ва ҳақиқий бошқарув фақат Аллоҳга хос эканини қалбга жойлайди.

Ал-Волий исми Ал-Малик, Ал-Ҳакам ва Ал-Валий исмлари билан маъно жиҳатдан боғлиқ. Ал-Малик мулк ва подшоҳликни ифода қилади, Ал-Ҳакам адолат билан ҳукм чиқаришни билдиради. Ал-Валий Аллоҳнинг ҳокимияти ва ҳукмронлиги у танлаб олган валийлар орқали акс этишини билдиради ва Аллоҳнинг валийларининг бошқарувидан ўзгасини инкор этишга чақиради. Ал-Волий эса шу ҳукмронликнинг ҳаётда қандай кечишини, жамият, иқтисод ва сиёсат қандай бошқарилишини ва ҳукм қандай жорий бўлишини аниқлашириб беради. Демак, Аллоҳ фақат ҳукм қилувчи эмас, балки ҳукмни амалда Ўзининг валийлари орқали юритувчи Зотдир.

Ал-Волий исми инсонга воқеаларга чуқурроқ нигоҳ билан қарашни ўргатади. Инсонга оғир туюлган кечикиш, тўсиқ ёки йўқотиш ҳам Аллоҳнинг бошқарувидан ташқари эмас, аксинча, уларнинг ичида тарбия, синов ва ҳикмат бўлиши мумкинлигини билдиради. Шунинг учун Ал-Волий исмини англаган инсон шошқалоқликни камайтиради, ишларини Аллоҳнинг ҳикматига топширади ва натижани Аллоҳнинг тадбири билан боғлайди. 

Имом Муҳаммад Ғаззолийнинг "Аллоҳнинг гўзал исмлари" китобида ал-Волий қуйидагича тушинтирилади: У махлуқотнинг ишларини тадбир қилиб, эгалик қилувчи, яъни бошқариб турувчи Зотдир. Валоят сўзи тадбир, қудрат ва феълни бажариш маъноларини англатади. Модомики шуларнинг барчаси жамланмаса, Унга ал-Волий исми қўлланилмасди. Демак, аввало, ишларнинг тадбирини қилувчи, иккинчидан, шу тадбирни амалга оширувчи, учинчидан, шу ишларнинг давомий ва боқий бўлишини таъминловчи ҳам ёлғиз Унинг Узидир.

Ал-Волий исми инсонни “ҳаммасини ўзим назорат қиламан” деган ички зўриқишдан ҳам сақлайди. Инсон барча ишни ўз қўлида ушлаб туришга уринган сари, изтироб ва қўрқув кўпаяди. Ал-Волий исмини англаш эса хотиржамлик бахш этади: инсон биладики, ҳақиқий бошқарувчи бор ва У ҳеч қачон адаштирмайди.

Қуръонда Аллоҳ мўминларнинг валийси экани зикр қилинади:
«اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ».
Бу оятдаги “валий” сўзи яқин ҳомий ва қўлловчи маъносини билдиради. Ал-Волий эса “бошқарувчи, ҳукм юритувчи” маъносини кучлироқ ифода қилади. Шунинг учун уларни қуйидагича ажратиб олиш фойдали:
— Ал-Валий: яқин ҳомий, қўлловчи, асровчи;
— Ал-Волий: ҳоким, идора қилувчи, ишлар йўналишини бошқарувчи.

Ал-Волий исмини англаш инсонни Аллоҳ ва унинг валийларига итоат, тартиб ва тавҳидга етаклайди. Чунки инсон ўзбошимчалик билан эмас, илоҳий тартиб ва низом ичида яшаши шартлигини тушинтиради. Бу адолатга мойилликни кучайтиради, масъулиятни оширади, инсонларнинг ўзлари қуриб олган ва нафснинг истаклири орқали келиб чиққан бошқарув тизимларини инкор қилади.

Ал-Волий исми билан яшаш инсонни ижтимоий, иқтисодий ва сиёсий ҳодис- жараёнларни тўғри таҳлил қилишга, ўз нафслари билан ҳукм қилаётганлар қаршисида букилмасликка ўргатади. Чунки у биладики, мутлақ бошқарув инсон қўлида эмас. Шу маъно қалбга сабр, таваккул ва ички сокинлик бахш этади.

Эй Ал-Волий, Сен барча ишлар устидан ҳукм юритувчисан ва ҳар бир ҳолатни ҳикмат билан бошқарувчисан. Бизларни ўзбошимчаликдан асра, қалбларимизни Сенинг тадбирингга рози қил, қадамларимизни тўғрила, ишларимизни тартибга сол ва бизни Сенинг адолатинг остида хотиржам яшайдиган бандаларингдан қил. Бизларни Сенинг ҳикматли бошқарувингни англаб, сабр ва таваккул билан тура оладиган, итоатда собит бандаларингдан қил.