Инсон онгидаги туб инқилоб ҳақида
Инсон ўз онгида туб, кескин ўзгариш қилиши ҳақиқатан ҳам мумкинми? Мен ташқи нарсаларни - бузуқ ҳукуматлар, қулаётган иқтисод, ифлос муҳитни эмас, ични — инсон онгини назарда тутаяпман. Чунки биз кўраётган дунё инсон онги қандай бўлса шундай шаклда кўринади. Демак, асосий савол шу: сиз ва мен ўз онгимизда тўлиқ инқилоб қила оламизми?
Аслида дунё доим инқирозда бўлган. Лекин ҳозирги инқироз, кўпчилик ҳис қилаётган инқироз — онгнинг ўзидаги инқироз. У энди эски қолиплар, эски меъёрлар, маъносини йўқотган анъаналар билан яшай олмайди. Биз инқироздамиз, чунки маълум бир яшаш тарзи — уни америкалик, европалик ёки осиёлик деб аташдан қатъи назар — инсон қалбида тинчлик, муҳаббат, озодликни пайдо қила олмади.
Агар дунёга диққат билан қарасангиз, даҳшатли азоб-уқубат, доимий тўқнашув, ғоялар урушлари, бир-биримизга қилаётган зўравонликлар ва ички агрессия кўринади. Шу билан бирга технологияда улкан тараққиётни ҳам кўрамиз: биз уча оламиз, осмонўпар бинолар қура оламиз, бир зумда дунёнинг нариги бурчаги билан гаплаша оламиз. Лекин ички томондан инсон ҳали ҳам минг йиллар олдин қандай бўлган бўлса, шунга жуда ўхшаш аҳволда қолган. Ичимизда ҳайвонийлик кўп: ҳасад, ғазаб, зўравонлик, агрессия, тамагирлик, мунофиқлик, манманлик ва рақобат.
Инсон ичида қандай бўлса, жамиятни ҳам шу асосда қуради. Иқтисод тамагирлик ва рақобатга суянади, сиёсат агрессия ва қабилавий бўлинишга суянади, ижтимоий тузум куч ва ҳукмронликка суянади. Кейин биз бу тузилмани технология билан тўлдирдик. Технология эса инсоннинг ички ҳолатини яхшилаб юбормайди; аксинча, кўпинча уни катталаштириб кўрсатади. Биз тезкор алоқани тушуниш учун эмас, изоҳларда бир-биримизни емириш учун ишлатяпмиз. Ишлаб чиқаришни муҳтожликни тугатиш учун эмас, керак бўлмаган нарсаларни тинимсиз йиғиш учун ишлатяпмиз. Ва шу тарзда ўзимиз қурган тузоққа ўзимиз тушдик.
Савол яна ҳам оғирлашади: автоматлаштириш, электрон “ақллар”, инсон фикрини тақлид қилувчи сунъий интеллект даврида инсон онгига нима бўляпти? Биз машиналарни биз учун ўйлайдиган қилиб яратяпмиз, лекин фалокат шундаки, инсоннинг ўзи ҳали тўғри фикрлашни, ички зиддиятларни ҳал қилишни, онгидаги ички чалкашликлардан қандай чиқишни ўрганмаган. Бизга “бўш вақт” кўпаяди дейишади, аммо инсон янада серҳавотир, янада пароканда, янада маънавий йўқсил бўлиб боряпти. Бу замонавий ҳаёт одамни қаерга етаклаяпти?
Кўпчилик руҳиятга, турли ғояларга, “яна бошқа йўллар”га қараётганини айтади. Лекин ҳақиқат шуки, одамларнинг катта қисми энг муҳим саволларни ҳаёт қуввати тугаб бораётганда сўрайди. Ёшлик, иштиёқ, қувват эски сарқит қолипга мослашишга кетади. Кейин тан заифлашганда, ақл чарчаганда, “Буларнинг ҳаммаси нима учун?” деган савол чиқади. Буни “етуклик” деб аташади, лекин бу — инсон фожиасидир: ҳақиқатни излаш ва топишга эмас, фақат янги “қулай хулосалар” тўқишга куч қолади.
Бу фақат бир минтақада эмас. Европа, Америка, Осиё — ҳамма ерда ички ҳолат ўхшаш. Инсонни бир хил механик, технологик, рақобатчи суръат олға суряпти. Ҳаммасини бир бутун ҳаракат сифатида кўрсангиз, йўналиш аён бўлади: кўпроқ самарадорлик, кўпроқ қудрат, кўпроқ лаззат, кўпроқ назорат — ва шу билан бирга кўпроқ ички можаро, кўпроқ ғам, кўпроқ бўшлиқ, ўз-ўзини йўқ қилиш хавфи.
Шундай экан, бизга керак бўлган нарса — ҳаётнинг бутун жараёнини тушуниш. Лекин бу фақат сўзлар билан бўлмайди. Сўзлар, изоҳлар, назариялар — факт эмас. Одамлар кўпинча сўзларнинг асири бўлиб қолади. Биз сурат ва тасвир дунёсида яшаймиз, ҳақиқатнинг ўзида эмас. Биз аввал қўрқув, муҳаббат, гўзалликни ҳис қиламиз, кейин мия нейронлари бу тўлқинларни ушлаб олади, ном беради, хотирага айлантиради. Шундан сўнг тирик тажриба қолмайди, ўлик хотира қолади. Биз ўз кимлигимизни ҳам сўзлардан ясаб-қуриб оламиз: “мен фалонман”, “мен бундайман”, “мен ундайман”. Кейин ўша ёрлиқларни ҳимоя қилиш учун жанг қиламиз, аммо ҳеч қачон нарсанинг моҳиятига, ҳақиқатига қарамаймиз, фақат унинг зоҳирига, шаклига қараймиз.
Аслида кўриш учун инсон сўздан, белгидан, тайёр хулосадан озод бўлиши керак. Ана шундагина у ҳақиқатан қарай олади. Ана шундагина у тинглай олади.
Тинглаш — жуда ноёб ҳолат. Бу рози бўлиб ёки қарши чиқиб эмас, қиёс қилиб эмас, ўзингиздаги тайёр фикрни ишга тушириб эмас, балки тўлиқ диққат билан тинглаш. Одам кўп гапни эшитади, аммо эшитиш — тинглаш эмас. Эшитишда ақл дарров ҳаракатга тушади: қабул қилади, рад этади, таржима қилади, таққослайди, баҳс қилади. Мана шу ҳимоявий ҳаракат тинглашни ўлдиради.
Тинглашнинг сифатини “диққат” дейиш мумкин. Инсон бутун вужуди билан диққат қилганда, фикр ва ҳаёлларнинг шовқини пасаяди. Ана шу диққат инсонни қалбакиликдан тозалайди. Инсон ўзини тинглай олса, ўз қўрқувини, аламини, ёлғизлигини қочмасдан кўра олса, улкан ўзгариш содир бўлади.
Одатда инсон муаммони вақт билан ҳал қилмоқчи бўлади: “бола чоғимни таҳлил қиламан, кейин муносабатларимни, кейин ишимни…” дейди. Лекин асосий муаммо шу: инсоннинг қийноғи ҳозир. Чалкашлик ҳозир. Ғам ҳозир. “Эртага” эса ақлдаги тасаввур холос.
Кейин инсон ўз оғриғига дуч келади: руҳий азоб, қўрқув, ёлғизлик, хавотир, тушкунлик. Жисмоний оғриқ бўлса, табибга боради. Лекин руҳий оғриқда инсон нима қилишни билмайди. Шунда одатда уч йўлдан бирини тутади:
1. кўнгилочар нарсалар — ўйин-кулги, маст қилувчи воситалар, қўл телефони, видео ўйинлар;
2. руҳоний ёки психологдан муаммони ечиб беришни талаб қилади;
3. оддий “чидайман” дейди-да, аста-секин қалби қаттиқлашади, дийдаси қотади, аччиқ алам юрагини тўлдириб боради.
Инсон нуқсон-камчиликларини, ўзининг ҳунук ва қийшиқ қиёфасини том маънода кўра оладими? Уни енгиш талаби, оқлаш, назорат қилиш билан эмас — оддий кузатиш билан. Осмондаги булутга қарагандек: ҳукмсиз, сўзсиз.
Шунда ақл яна “қандай?” деб сўрайди: “буни қандай қиламан?” Лекин “қандай?” кўпинча усул қидириш, кафолат қидириш, яна бир авторитет қидиришдир. Шунинг учун “қандай?” деб эмас, “қиламан” деб кўриш керак: ҳозир, шу лаҳза. Қўрқувга бир сония қочмасдан қараш. Ғамга бир сония қочмасдан қараш. Ана шу лаҳзада инсон катта энергия топади. Нега? Чунки у энди энергияни қочишга сарфламайди. Одатда барча энергиямиз қочишга, назоратга, урушга кетади. У тўхтаганда, энергия озод бўлади. Ана шу озод энергия — диққатдир.
Ер юзидаги уруш, очлик, қашшоқлик каби муаммоларни конференция ва давра суҳбатларда ўтириб ҳал қилиб бўлмайди. Технологик имкониятлар бор: ер юзидаги деярли ҳаммага овқат, кийим, бошпана бериш мумкин. Лекин қилинмаяпти. Нега? Чунки инсон ўзини “ўзбек”, “қозоқ”, “инглиз”, “ҳинд”, “америкалик”, “рус”, “хитой” деб бўлиб олган. Миллатчилик, “менинг мамлакатим — сенинг мамлакатинг” деган бўлиниш — муаммоларнинг онасидир. Бу бўлинишдан Президент, Бош Вазир, сиёсатчи, руҳоний, мулла, корпорация ўз моддий ва сиёсий манфаати учун фойдаланади.
Шунинг учун жавоб яна битта катта сиёсий тизим ясаш эмас. Аввал инсон ўзидаги, ичидаги бўлинишдан: қабилага, байроққа, миллатга, ҳуқукуматга, лаёқатсиз дин олимларига қулликдан, кўр-кўрона ишончдан озод бўлиши керак. Инсон ўз қалбида “мен фақат фалон миллат эмас — мен инсонман” деган ҳақиқатни кўра олсагина, инсониятга фойдали бир нафар бўлиши мумкин.
Уруш ҳам шундай. Инсонлар асрлар давомида урушни “ҳаёт тарзи” деб қабул қилган. Уни безатган, медаллар берган, зўравонликни “олижаноб ғоялар” билан оқлаган. Агар инсон ҳақиқатан бутун ҳаёт учун қайғурса, урушнинг илдизи ўзида эканини кўриши керак. Инсон онгидаги шу илдизни қўпориб ташламасдан туриб, дунёдан тинчлик талаб қила олмайди: инсон — дунё, дунё — инсондир.
Демак, инсониятнинг умумий мақсади ўз онгида тубдан инқилоб яратишдир. “Борига кўникиш” — инсонни ўтмаслаштиради; “исён” эса яна янги зулмларни туғдириши мумкин. Ечим — тушуниш, текшириш, қалб ва ақлни тўлиқ жалб қилиб, бошқача яшаш йўлини топиш. Бу эса бировга эмас, сизга боғлиқ.
Comments
Post a Comment