НАМОЗ ТУШУНЧАСИНИНГ АСЛ МОҲИЯТИ
Қуръон, суннат ва Еттинчи Аҳд нуқтаи назаридан намоз
Шакл сақланади, аммо мазмун кўпинча четга сурилади. Қуръонда эса салот инсоннинг Аллоҳга нисбатан ички ҳолати, жамиятдаги бурчи ва ҳақиқий раҳбарликни тан олишга мойиллиги билан боғлиқ кенг амал сифатида келтирилади. Шу боис намозни қайта англаш янги йўл эмас, балки Қуръонга қайтишдир.
Сунний анъанада намознинг ҳозирги тушунчаси
Анъанавий сунний фиқҳда салот асосан ритуал амал сифатида шаклланган. Белгиланган вақтларда қиём, қироат, рукуъ ва сажданинг муайян тартиб билан бажарилиши намознинг марказий қисми сифатида қабул қилинади. Бу тизим қатъий ва қоидалаштирилган.
Шакл марказга қўйилгани учун Қуръонда салотга юкланган кенг вазифалар амалий ҳаётдан четга сурилади. Дуо, маънавий тарбия, руҳий уйғониш, ижтимоий адолат ва Аллоҳ тайинлаган имомга муносабат каби вазифалар амалиётдан узилади.
Сунний фиқҳда ҳукмлар қатъий: беш вақт намоз фарз; қасддан тарк этган киши фосиқ; доимий тарк этувчи мунофиқ сифатида баҳоланади; намоз мавжудлигини инкор қилган киши диндан чиқади. Бу тизим ички мантиқига эга бўлса-да, амалиётдаги ҳолат бошқачароқ манзарани кўрсатади.
Дунё ва минтақалар бўйича 5 вақт намоз адо этиш реаллиги
Ижтимоий тадқиқотлар ва масжидлар қатнашуви статистикаси шунга ишора қилади:
Саудия Арабистони: 30–35%
Египет: 25–35%
Индонезия: 20–30%
Туркия: 15–20%
Марказий Осиё (Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон): 5–12%
Европадаги мусулмон диаспораси: 10–20%
Бу рақамлар муҳим хулосани кўрсатади:
Ритуал талаб назарий жиҳатда юқори, лекин унга тўлиқ амал қилиш амалда озчилик томонидан бажарилади.
Бу, ўз навбатида, сунний моделнинг марказлашган ритуал талаби — умматнинг реал руҳий ва ижтимоий ҳолатига тўлиқ мос келмаслигини кўрсатади.
Намоз қандай қилиб ичи бўшатилган ритуал амалга айлантирилди
Ислом тарихи давомида салот Қуръондаги кенг маънолардан узилиб, фақат шаклий амалга айланиб борди. Сиёсий тизимлар, фиқҳни соддалаштириш эҳтиёжи ва жамоат амалиётини бир хил шаклга солиш жараёнлари натижасида ритуал марказга чиқди, мазмун эса орқага сурилди.
Руҳий тарбия вазифаси заифлашди. Намоз кўпинча одатий, автоматлашган амалга айланиб, қалбни уйғотиш вазифасини йўқотди. Зикрнинг марказий ўрни пасайди. Қуръон зикрни энг олий ибодат сифатида кўрсатади, аммо амалиётда у ритуал ҳаракатлар соясида қолди. Ижтимоий ва ахлоқий вазифалар ҳам қисқарди. Салот инсонни ҳақни ҳимоя қилувчи ва адолатпеша шахсга айлантириш ўрнига кўпроқ маросим сифатида қабул қилинди.
Шу билан салот Қуръондаги кўламига нисбатан тор доирага туширилди. Шакл қолди, руҳ заифлашди; одат қолди, ўзгариш камайди; ибодат қолди, лекин адолат ва раҳбарлик билан боғлиқ вазифалар йўқотилди.
Қуръонда салотнинг асосий вазифалари
1. Дуо ва илтижо (2:186). Аллоҳ бандаларининг дуосини эшитишини ва жавоб беришини таъкидлайди. Салот Аллоҳга мурожаат қилиш, муҳтожликни ифода этиш ва У билан алоқа ўрнатиш ҳолати.
2. Ахлоқий ва руҳий тарбия (29:45). Салот фаҳш ва мункардан қайтарувчи амал сифатида келади. Демак, намоз инсонда ахлоқий куч, ички ҳушёрлик ва масъулият уйғотиши шарт.
3. Ижтимоий ва иқтисодий адолат (4:135; 55:9). Салот инсонни инсофга, ҳақни ҳимоя қилишга ва адолатни тиклашга чорлайди. Қуръон салотни адолат билан бир маконда тилга олади.
4. Ритуал ибодат. Беш вақт намоз салотнинг ритуал кўриниши, лекин унинг тўлиқ мазмуни эмас.
Салот, сажда, итоат ва халифани тан олиш
Салотни тўла англаш учун уни итоат тамойили билан боғлаш зарур. Қуръонда Одам алайҳиссалом ҳақидаги воқеа буни очиқ кўрсатади. 2:34 оятда фаришталарга Одамга нисбатан сажда қилиш буюрилган. У ибодат сифатида эмас, балки Аллоҳ тайинлаган мақомни тан олиш сифатида изоҳланган.
ИМОМ МАҲДИЙ Таълимотлари - YouTube
Comments
Post a Comment