АЛЛОҲНИНГ АР-РАШИД ИСМИ ВА МАЪНОСИ

 

АР-РАШИД  الرشيد 

Аллоҳ таоло Ўзини Ар-Рашид — тўғри йўлга бошловчи, иршод қилувчи ва охири хайрли бўлган қарорга етакловчи Зот деб танитади. Ар-Рашид — ҳақ ва ботилни ажратиб бандаларини адашишдан муҳофаза қилувчи Зотдир. 

Ар-Рашид сўзи ر-ش-د (ро–шин–дол) илдизидан келиб чиққан бўлиб, луғавий жиҳатдан “етукликка эришиш”, “ақл ва идрок билан тўғри қарор қабул қилиш” маъноларини қамраб олади. Ар-Рашид ўзи истаган инсон қалбида аввал солиҳ ниятни пайдо қилади, унинг ақл юритиш орқали тўғри бўлган йўлни танлашини таъминлайди. Аллоҳ таоло ҳақ йўлни танлашда бандаларини мажбурламайди, балки уларга тўғри йўлни кўрсатади – бу йўл Қуръон ва пайғамбарлар орқали баён қилинган йўлдир.

“Ар-Рашид” исми инсонлар орасида Рашид сифатида қўлланилиб, “ҳидоят топган, оқил ва тўғри йўлдан борувчи” шахс маъносини англатади. Шунингдек, шу илдиздан келиб чиққан “муршид” сўзи араб тилида “йўл кўрсатувчи устоз, раҳнамолик қилувчи” деганидир. Буларнинг барчаси “рушд” илдизининг туб маъноси ҳидоят ва тўғрилик эканини кўрсатади.

Каҳф сураси 17-оятида, ҳидоят ва залолат ҳақида шундай дейилган: “Аллоҳ кимни тўғри йўлга солса, ўша ҳақиқий ҳидоят топгандир. Кимни адаштирса, бас, сен унга ҳеч қандай йўл кўрсатувчи ҳомий топа олмайсан”. Бу оятда Аллоҳнинг ҳидоятга лойиқ бандаларни тўғри йўлга бошлаши, ундан юз ўгирганларни эса ҳеч ким тўғри йўлга сола олмаслиги очиқ баён этилган. Шунингдек, «Жинн» сурасида жинлар: “Биз ажойиб Қуръонни эшитдик. У (Қуръон) тўғри йўлга иршод қилади, биз унга имон келтирдик…” дея эътироф этадилар. 

Ар-Рашид исмини доим ёдда тутиш инсонни доим ҳақ ва адолатга йўналтиради. Аллоҳ таоло барча ишни тўғри ва ҳикмат билан қилар экан, мўмин банда ҳам Ўз Яратганининг бу сифатига маҳлиё ҳолда унга тақлид қилади: ҳар бир ишда тўғриликни танлашга, ноҳақлик ва адашишдан четланишга ҳаракат қилади. Масалан, бу исмни қалбига муҳрлаб олган инсон ёлғон, фириб, зулм каби ишларни қилолмайди – чунки у билиб турибдики, бундай ишлар Ар-Рашид Аллоҳнинг ҳидоятига зиддир. 

Ар-Рашид исмини англаш ота-оналар ва мураббийлар учун ҳам муҳим аҳамиятга эга. Чунки ҳақиқий тарбия – болани тўғри йўлга солувчи тарбиядир. Аллоҳ таоло Ар-Рашид сифати билан бизнинг ўзимизни ҳам тўғри тарбиялаб, йўлга солади. Бундан ибрат олган ҳолда, тарбиячи шахс болага фақат дунёвий билим бериш билангина чекланмай, унинг маънавий йўлини ҳам ёритиши лозим. Масалан, болага яхшилик ва ёмонликни ажратишни, тўғри қарорлар қабул қилишни ўргатиш – бу “рушд”га йўллаш демакдир. Болаларга ҳар бир ишда Аллоҳдан ҳидоят сўрашни ўргатиш, уларнинг онгига “ҳақ йўл ҳар доим бор, уни Аллоҳ кўрсатади, фақат ўзинг тила” деган ишончни сингдириш уларни масъулиятли ва идрокли инсон бўлиб улғайишига замин яратади.

Яна бир жиҳатдан, замонавий давр ахборот ва турфа мафкураларга тўла – ҳар хил ғоя ва йўналишлар мавжуд. Агар бир маълумот ёки ғояга дуч келсак, уни Аллоҳнинг ҳидояти мезонида баҳолаш лозим: Ушбу иш ёки ғоя ислом таълимотига, ҳақ-йўл принципларига мувофиқми ёки йўқ? Агар мос бўлса – қабул қиламиз, мос бўлмаса – рад этамиз. Мана шу ёндашув мўминни турли ёт ва зарарли таъсирлардан ҳимоя қилади. 

Ар-Рашид исми шахсий муносабатларда ҳам муҳим аҳамиятга эга. Оилавий ҳаётда эр-хотин ўзаро қарорлар чиқарар экан, Аллоҳнинг ҳидоятига суяниш муҳим натижаларга олиб келади. Масалан, бола тарбиясида бирор муаммо чиқса, ота-она аввало Аллоҳдан тўғри ечим сўраб, сўнгра шу соҳа мутахассислари билан маслаҳатлашса, бу ҳам Аллоҳнинг рушд йўриғига амал қилишдир. 

Бугунги инсоннинг энг катта эҳтиёжларидан бири – маънавий етукликка эришишдир. Моддий тараққиёт ортидан қувлар эканмиз, руҳий жабҳада йўқотиб қўймаслигимиз керак бўлган қадрият – бу ҳидоят ва маърифатдир. Ар-Рашид исми ҳақиқий маънавий етуклик фақат Аллоҳнинг ҳидояти билан мумкинлигини билдиради. Киши илм олади, тажриба тўплайди – бу ҳам зарур, лекин қалбни тўғри йўлга солувчи нурга муҳтожлигимиз доим сақланиб қолаверади.

Киши кўп билса-да, агар Аллоҳ унга рушд бермаса, у билган илмини тўғри қўллай олмаслиги мумкин. Шу сабабли, ҳар қанча илмли бўлмайлик, Аллоҳдан тавфиқ сўрашни тўхтатмаслигимиз керак. Аллоҳ таоло Қуръонда Пайғамбаримизга: “Ва айтинг: Парвардигорим, илмимни зиёда этгин” (Таҳа, 114) деб дуо қилишни ўргатган. Бу “илм” сўзида фақат маълумот эмас, балки у илм ортидаги рушд – уни тўғри англаб, тўғри ишлатиш  ҳам бор. Демак, ҳар бир соҳа ва ҳар бир даврда Аллоҳнинг ҳидоятига мухтожмиз.

Ар-Рашид исмига иймон келтирган киши маънавий ва ахлоқий жиҳатдан улкан фазилатларга эга бўлади: қалби хотиржам, ақли уйғоқ, ахлоқи тўғри бўлади. У доимо Аллоҳдан ўз “рушд”ини – энг тўғри қарор ва хатти-ҳаракатларни сўраб яшайди. 

Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам мазкур исмга алоқадор дуоларни ҳам умматга ўргатганлар. Жумладан, Расулуллоҳ бир саҳобага шундай деб дуо қилишни таълим бердилар: «Аллоҳумма, алҳимни рушдий, ва а’изни мин шарри нафсий», яъни “Ё Аллоҳ, менга ўзимнинг тўғри йўлимни илҳом этгин ва мени нафсимнинг ёмонлигидан сақлагин”.