АЛЛОҲНИНГ АЛ-ҲАЙЙ ИСМИ ВА МАЪНОСИ

 

Аллоҳ Ўзини Ал-Ҳайй — Абадий Тирик Зот — деб Қуръонда беш марта зикр қилади.
Ал-Ҳайй — абадий ва ўлмас Тирик Зотдир. Барча ҳаёт Ундан пайдо бўлади. Ал-Ҳайй — аввал ҳам тирик бўлган, ҳозир ҳам тирик ва абадий тирик қолувчи Зотдир.

Абадий Тирик, Ҳаёт Соҳиби

Ҳайй сўзи ҳа–я–я илдизидан келиб чиққан бўлиб, тўртта асосий маънони англатади:

1. тирик бўлиш;

2. ошкор бўлиш, аниқ намоён бўлиш;

3. тирилтириш, жон бахш этиш ва вужудга келтириш;

4. соғлом, бутун ва комил бўлиш.

Бу илдиз Қуръонда 184 марта, ўн икки хил шаклда келган. Масалан: юҳйий (“ҳаёт бахш этади”), ҳайян (“тирик”), ал-ҳаёту (“ҳаёт”).

Ал-Ҳайй — ҳаётининг боши ҳам, охири ҳам бўлмаган Зотдир. Унинг ҳаёти ва барча сифатлари комилдир. Унинг ҳаёти ўз-ўзидан қоим бўлиб, ташқи манбага муҳтож эмас. Бизларнинг ҳаётимиз эса Яратувчи томонидан ато этилгандир. Ал-Ҳайй — барча ҳаётни вужудга келтирувчи ва ҳаёт охирида ҳам барча нарса Унга қайтувчи манбадир.

Ал-Ҳайй Ўзи марҳамат қилади:
«Барча юзлар Абадий Тирик, Қоим Зот олдида хору зор бўлар. Зулмни кўтариб юрган кимса, албатта, мағлуб бўлур».
(Қуръон, 20:111)

«Ўлмас Абадий Тирик Зотга таваккал қил».
(Қуръон, 25:58)

«У — Абадий Тирик Зотдир. Ундан ўзга илоҳ йўқ. Бас, динга ихлос қилган ҳолда Унга дуо қилинг».
(Қуръон, 40:65)

Олий ва Мукаммал Ҳаёт

Ал-Ҳайй исми кўпинча Ал-Қайюм исми билан бирга келади. Бу Аллоҳнинг сифатлари ва амалларидаги комилликни кўрсатувчи гўзал уйғунликдир. Ал-Ҳайй — комил ҳаёт соҳиби дегани. Шу сабаб Унинг барча сифатлари ҳам комилдир: эшитиши, кўриши, гўзаллиги ва бошқа сифатлари. Инсон ҳаёти эса ҳар жиҳатдан ноқисдир: эшитишимиз, кўришимиз, нутқимиз ва амалларимиз нуқсонли. Аллоҳнинг барча сифатлари комил, чунки сифатлардаги нуқсон ҳаёт заифлигидан келиб чиқади, Аллоҳнинг ҳаёти эса мутлақо комилдир.

Бу Исм билан қандай яшаш мумкин?

1. Абадий Тирик Зотга таваккал қилиш
Аллоҳ таоло айтади:
«Ўлмас Абадий Тирик Зотга таваккал қил ва Уни ҳамд билан улуғла».
(Қуръон, 25:58)

Муаммоларимизнинг манбалари дунёвий нарсалардир: мол, оила, мавқе ва бошқалар. Бунинг барчаси бир кун йўқ бўлади. Бу оят бизга чуқур тафаккурни ўргатади: Аллоҳга таваккал қилар эканмиз, ишонч қилаётган Зотимизнинг улуғлигини ҳис қилишимиз керак. Тасаввур қилинг: юз йил, минг йил, миллион йил олдин ҳам Аллоҳ тирик эди. Келажак ҳақида ҳам шундай ўйланг. Шунда Унга хос бўлган азаматни ҳис қиласиз.

2. Яхшиликка ундаш
Оят давомида шундай дейилади:
«У Ўз бандаларининг гуноҳларидан етарлича хабардордир».
(Қуръон, 25:58)

Барча ишларингизни Ал-Ҳаййга топшириб, Унинг улуғлигини ҳис этинг ва буни тилингиз билан тасбеҳ айтиш орқали намоён этинг. Бироқ фақат тил билан эмас, амал билан ҳам ҳаракат қилинг. Ал-Ҳайй сизни яхшиликка ундасин. Одамлар ҳаётингизнинг барча лаҳзаларини кўриб-эшитиб тура олмайди, аммо Ал-Ҳайй доимо бор — Унинг комил эшитиши ва кўриши Унинг комил ҳаётининг бир қисмидир.

3. Ҳар намоздан кейин ва ухлашдан олдин Оятул Курси ўқиш
Қуръондаги энг улуғ оят — Оятул Курсида Ал-Ҳайй исми зикр қилинган. У ҳақда кўп фазилатлар ривоят қилинган. Бу оятнинг ҳар бир жумласини ўқиётганда Аллоҳнинг сифатлари Унинг комил ҳаётидан келиб чиқишини тафаккур қилинг: У — Ал-Ҳаййдир.

4. Ал-Ҳаййдан ёрдам сўраш
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва олиҳи оғир қийинчиликка дуч келганларида шундай дер эдилар:
«Эй Абадий Тирик, эй Қоим Зот! Раҳматинг билан Сендан ёрдам сўрайман».
(Термизий)

5. Ал-Ҳайй билан тасалли топиш
Атрофингиздаги нарсалар йўқолганда, ноҳақликка дуч келганда Ал-Ҳайй билан тасалли топинг. У доимо бор. Зулмга қарши қонун доирасида қўлингиздан келганини қилинг, аммо ҳар бир зулм эгаси Охиратда мағлуб бўлишини унутманг. Ўз қўлингиз билан ҳам зулм қилишдан сақланинг.

«Барча юзлар Абадий Тирик, Қоим Зот олдида хору зор бўлар. Зулмни кўтариб юрган кимса, албатта, мағлуб бўлур».
(Қуръон, 20:111)

6. Кундалик ҳаётда ҳидоят учун Ал-Ҳаййга юзланиш
Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва олиҳи Фотима розияллоҳу анҳодан тонг ва кечқурун қуйидаги дуони ўқишни сўраганлар:

«Эй Абадий Тирик, эй Қоим Зот! Раҳматинг билан Сендан ёрдам сўрайман. Барча ишларимни ислоҳ қил ва мени кўз юмгунча ҳам ўз нафсимга ташлаб қўйма».
(Насоий)

Агар Ал-Ҳайй инсонни ҳатто бир лаҳзага ўз нафсига ташлаб қўйса, у ҳалок бўлар эди.

Эй Аллоҳ, эй Ал-Ҳайй!
Сен Абадий ва комил ҳаёт соҳиби Зотсан. Бизларни Сенга таваккал қилувчилардан қил, ҳаётингнинг комиллигини ва барча сифатларингнинг мукаммаллигини англашни насиб эт. Ҳаётимизни яхшилик манбаи қил, яхши хотима ато эт, фақат Сенга юзланишга илҳом бер ва Фирдавс жаннатларида абадий ҳаётни насиб эт. Омин.