АЛЛОҲНИНГ АЛ-КАБИР ИСМИ ВА МАЪНОСИ
“Кабийр” сўзининг лугавий маънолари бир нечта қатламдан иборат:
Биринчи маъно — даражанинг буюклиги, яъни мақом ва улуғлик.
Иккинчи маъно — ҳажм жиҳатидан мутлақ катталик. Шу маънода Ал-Кабийр Аллоҳнинг зотий сифатларидан бири бўлиб, Унинг ҳажм, чегара ва ўлчовдан мутлақ холи эканини англатади. Учинчи маъно — ёш жиҳатдан улуғлик, яъни азалийлик.
Тўртинчи маъно - илм ва билишда буюкликдир. Демак, Ал-Кабийр — фақат катта эмас, балки азалий, абадий, билувчи ва барча махлуқотлардан мутлақ устун Зотдир.
Асмо ул-ҳуснада Ал-Кабийр исми Аллоҳ таолонинг ўта улуғ, замон ва макондан устун, махлуқотлари билан қиёслаб бўлмайдиган Зот эканини билдириш билан бирга, Унинг барча сифатлари ҳам мутлақ улуғ эканини англатади. Шу сабабли Ал-Кабийр сифати бошқа сифатларни ҳам ўз ичига қамраб олади.
Аллоҳ Қуръони Каримда Олти марта Ўзини Ал-Кабийр деб атайди. “Каф”, “бе” ва “ро” ҳарфларидан ташкил топган шу ўзак эса Қуръонда 161 марта турли шаклларда келган: кабур, факаббур, мутакаббир, акбар, кибор, такбир. Бу ҳам катталик мавзусининг инсон учун нақадар муҳим эканини кўрсатади.
Ал-Кабийр исмининг таъсири нафсга энг қаттиқ тегади. Чунки нафс ўзини катта кўришни яхши кўради. У “мен” деган сўзни ёқтиради, “менинг ҳақим” деган даъвога маҳлиё бўлади, “мен билдим” деган ғурурга суянади.
Ал-Кабийр эса шу ғурурни парчалайди. Инсонга очиқ-ойдин кўрсатади: ҳақиқий катталик Аллоҳники, сенинг катталигинг эса фақат вақтинчалик тасаввур. Шу нуқтада инсон икки йўлдан бирини танлайди: ё тавозе қилиб маъно топади, ё манманлик қилиб маъносизликка ботади.
Қуръон 22:62: «Чунки Аллоҳнинг Ўзигина ҳақдир, Ундан бошқа топинаётганлари эса ботилдир. Албатта, Аллоҳ Олийдир, Кабийрдир».
Энди Ал-Кабийр исмини мисоллар орқали идрок қилиб кўрайлик. Ер куррасига назар солайлик. У океанлар, денгизлар, тоғлар, ўрмонлар, миллиардлаб инсон ва ҳайвонотни кўтариб, Қуёш атрофида секундига 30 километр тезликда айланмоқда. Бу соатига 108 минг километр демакдир.
Қуёшнинг ўзи эса Ердан 1 миллион 300 минг марта катта. У Сомон йўли галактикасининг маркази атрофида секундига 220 километр тезликда ҳаракат қилади. Бу соатига қарийб 800 минг километр. Бу рақамларни тасаввур қилишнинг ўзи инсон ақлини ларзага солади.
Лекин Ал-Кабийр сифати билан таъриф этилган Аллоҳ учун Қуёш ҳам чексизликдаги бир зарра, холос. Сомон йўли галактикаси эса юз миллиардлаб юлдузларни ўз ичига олган улкан тизимдир. Шу билан бирга, коинотда шунга ўхшаш юз миллиардлаб галактикалар мавжуд.
Бу маълумотлар эса фақат биз кузата олган борлиққа тегишли. Бундан тахминан 14 миллиард йил аввал коинотнинг бир учидан чиққан нур ҳали ҳам бошқа бир учига етиб бормаган. Шу сабабли Аллоҳ Қуръонда қайта-қайта инсонни осмонларга, юлдузларга боқиб тафаккур қилишга ундайди: “Нахотки ибрат олмайсиз?”
Лекин Улуҳият сиридан бебаҳра қолган нафс ўзини оламнинг маркази деб ҳисоблайди. У бутун борлиқ ўз атрофида айланиши керак деб ўйлайди. Шу тасаввур уни манманликка, бошқаларни камситишга, қалбларни ранжитишга олиб боради.
Асосий ибрат шу ерда: инсоннинг “мен марказман” деган ички даъвоси бузилмаса, ҳеч қандай маърифат унга фойда бермайди. Қоинот ҳақида қанча билим тўпламасин, агар у билим инсонни камтар қилмаса, у илм нафсни янада катталаштиради.
Шунинг учун Ал-Кабийрни англаш — фақат катталик ҳақида ўйлаш эмас, балки ўзингни ҳақиқат олдида тўғри ўлчашдир. Инсон ўз ўрнини билса, гапи ҳам, амали ҳам, даъвоси ҳам ўз жойига тушади.
Эй нафсим! Сен Аллоҳнинг буюклиги қаршисида мутлақ ҳеч кимсан. Ўзингга кел, ўзлигингни тани. Аллоҳга зиллат ичида тазарру қилгинки, борлигинг маъно касб этсин. Ё Аллоҳ, биз ожиз бандаларингни манманлик ва кибру ҳаводан Ўз паноҳингда асра. Бизни раҳмат даргоҳингдан бебаҳра қилма.
Бу дуонинг маънавий қуввати нафсга қарши курашдадир. Нафснинг касали — катталикни севиш, унинг давоси эса Аллоҳнинг катталигини тан олишдир. Инсон ўзини йўқ қилиши шарт эмас, балки ўз ўрнини билиши шарт: у Аллоҳ олдида ожиз, ўз амали олдида жавобгардир. Шу икки ҳақиқат бирлашганда инсон ҳақиқий бандага айланади.
Comments
Post a Comment