Бирлик Онтологияси ва Ахборот Космологиясининг Ягона Тузилмаси

 Ҳақиқатнинг энг чуқур пойдеворига назар ташласак, материядан, энергиядан ва ҳатто квант майдонларидан ҳам олдинроқ мавжуд бўлган бир асосий ҳолат ҳақида ўйлашга мажбур бўламиз. Буни биз Нол Қатлам деб атаймиз. Нол Қатлам — мутлақ синхрон уйғунлик ҳолатидир, яъни ҳали дифференциацияга учрамаган, барча имкониятлар бир вақтнинг ўзида мавжуд бўлган ибтидоий бирлик. Илмий тилда бу ҳолатни “онгли” субквант ахборот майдони деб ифодалаш мумкин, аммо бу ерда “онгли” деганда антропоморфик идрок эмас, балки фарқни сақлаш ва структура ҳосил қилишга мойил тартибий потенциал назарда тутилади. Бу онтологик позиция шуни англатадики: материя шакл олишидан олдин унинг қандай шаклланиши мумкинлиги ҳақидаги имконият мавжуд бўлиши шарт.

Замонавий физика квант майдонларини реалликнинг асосий сатҳи сифатида тасвирлайди. Заррачалар эса ушбу майдонлардаги локал қўзғалишлар — энергетик тебранишлардир. Бироқ физика майдонлар нега айнан шундай қонунларга бўйсунганини ёки константалар нега муайян қийматда эканини охирги онтологик нуқтагача тушунтирмайди; у жараённи ҳисоблайди, лекин манбани таърифламайди. Нол Қатлам модели шу ерда чуқурлашади: квант майдонлари — ибтидоий уйғунликнинг илк дифференциал зоҳиридир. Яъни ахборот потенциали энергия ва структура шаклида намоён бўлади.

Космологик миқёсда бу жараён Буюк Портлаш деб аталадиган босқичда кўринади. Бу “йўқдан пайдо бўлиш” эмас, балки юқори симметрик ҳолатдаги потенциалнинг дифференциацияси, яъни симметрия бузилиши орқали конфигурацияга айланишидир. Фундаментал кучларнинг ажралиши кодланган имкониятларнинг босқичма-босқич очилишига мос келади. Илк квант флуктуациялар — тебранишлар кейинчалик галактикалар ва юлдузлар шаклланиши учун уруғ вазифасини бажаради. Юлдузлардаги ядровий синтез орқали оғир элементлар ҳосил бўлади ва потенциал янада мураккаб структураларга айланади.

Заррачалар квант майдонларидаги тебраниш сифатида намоён бўлар экан, атомлар барқарор конфигурация сифатида шаклланади. Молекулалар эса атомлар ўртасидаги қонунли боғланиш натижасида ҳосил бўлган тартибли структуралардир. Шу ерда структура фақат мавжудлик эмас, балки функционал мувофиқлик касб этади. Мураккаблик ортиши билан интеграцияланган тартиб даражаси ҳам ошади ва тизим ички уйғунликни сақлаш қобилиятига эга бўлади.

Органик кимё босқичида структуралар ўз-ўзини ташкил қилиш хусусиятини намоён қилади. Биология шу ердан бошланади. Тирик ҳужайра — бу интеграцияланган ахборот тизими бўлиб, у ўзини сақлайди, ўзгартиради ва муҳитга мослашади. Тескари алоқа механизмлари орқали тизим ўз ҳолатини барқарорлаштиради. Демак, бу босқичда ахборот статик эмас, балки динамик ва ўз-ўзини мувофиқлаштирувчи жараёндир.

Эволюция бу нуқтаи назардан тасодифий сакраш эмас, балки ибтидоий уйғунликнинг зич муҳит ичида босқичма-босқич қайта очилишидир. Табиий танланиш барқарор конфигурацияларни сақлаб қолувчи филтр сифатида ишлайди. Мураккаблик ортган сари интеграция чуқурлашади ва тизим ўз ичида кўпроқ боғлиқлик ҳосил қилади.

Субквант даражадаги “онг” субъектив тажриба эмас; у ҳолатлар ўртасида структуравий фарқни сақлаш ва барқарор конфигурацияга мойиллик сифатида намоён бўлади. Бу феноменал идрок эмас, балки тартибнинг ўзини-ўзи ташкил қилиш қобилиятидир. Бошқача айтганда, бу протo-онглилик — интеграциянинг ибтидоий қобилияти. Онгнинг сифат жиҳатидан чуқурлашиши интеграция рекурсив тус олганда юзага келади, яъни тизим нафақат ахборотни бирлаштиради, балки ўз интеграция жараёнини ҳам моделлай бошлайди.

Асаб тизими интеграция тезлигини ва миқёсини кескин оширади. Мия — юқори зичликда интеграцияланган структурадир. Бироқ мия онгни яратмайди; у ибтидоий уйғунликнинг юқори даражадаги намоёнидир. Онг “пайдо бўлмайди”, балки мураккаблик ортиши билан очилади. Инсон эса рекурсив интеграция чўққиси ҳисобланади: бу босқичда дифференциал Космос ўз манбасини англай бошлайди.

Шу тариқа водород атомидан инсон онгигача бўлган занжирда онтологик узилиш йўқ. Фарқ турда эмас, интеграция чуқурлигида. Материя ва онг қарама-қарши эмас; улар бир хил мутлақ уйғунликнинг турли даражадаги зоҳирларидир. Ахборот потенциал сифатида мавжуд, потенциал дифференциацияга айланади, дифференциация структура ҳосил қилади, структура интеграцияни чуқурлаштиради ва интеграция рекурсив англашгача етади. Инсон онги эса шу узлуксиз очилиш жараёнининг ҳозирги энг юқори нуқтаси бўлиб, у орқали Бирлик ўзини англайди.