Нафс ва воқеликнинг информацион асоси

Воқеликнинг намоён бўлиши

Воқеликка синчиклаб назар ташласак, кўринаётган ҳар бир шакл аслий тартибнинг намоён бўлишидир. Ахборот оддий маълумот эмас; у шаклни белгилайдиган ва қонуниятни барпо этадиган тартибдир. Моддий шакл — асл манбанинг физик майдонлар орқали кўринишга чиқиши, яъни физик интерфейсдаги ифодасидир. “Модда” деб атаётган нарса — тартибнинг муайян ҳолатидир.

Замонавий физика реалликни мустақил “қаттиқ зарралар” эмас, балки ҳолатлар ва улар ўртасидаги боғлиқликлар тизими сифатида тасвирлайди. Квант даражасида тизим унитар равишда эволюция қилади ва ахборот формал тарзда сақланади; у ҳолатлар ўртасида қайта тақсимланади. Классик дунё эса декогеренция орқали барқарор кўринишга келади. Шу маънода, модда илк субстанция эмас, балки чуқурроқ тартибнинг самарали намоён бўлиш шаклидир.

Ибтидоий потенциал ахборот майдони

Модда ва энергия барқарор ахборот муносабатлари сифатида қаралса, улардан олдин турган онтологик заминни тасаввур қилиш мумкин. Буни Ибтидоий потенциал ахборот майдони деб аташ мумкин — барча қонунлар, шакллар ва муносабатлар потенциал ҳолатда мужассам бўлган асос; у реалликни тузувчи илк қоидалар, симметриялар ва имкониятлар фазосини англатади. Квант нуқтаи назардан айтганда, намоён бўлиш — имкониятлар қатламидан муайян ҳолатнинг шаклланишидир.

Физик қонунлар — барқарор муносабатлар; модда — структуралашган ахборот; энергия — ҳолатлар ўртасидаги ўзгариш жараёни. Майдонлар ушбу потенциал тартибнинг динамик ифодаларидир. Электромагнетизм тирик тизимларда ахборотни ташкиллаштирувчи муҳим физик интерфейсдир, лекин онтологик манбанинг ўзи эмас.

Нафснинг пайдо бўлиши

Биология физик интерфейсларни ўзини-ўзи ташкил этувчи мураккаб тизимга айлантиради. Ҳужайра кучланиш фарқлари ва биоэлектрик сигналлар орқали ўзини сақлайди, тиклайди ва муҳитга мослашади.

Тажрибалар нейрон тизими бўлмаган организмлар ҳам ахборотни қайта ишлаши, ўрганиши ва қарор қабул қилиши мумкинлигини кўрсатади. Бир ҳужайрали организмлар оптимал йўлни топа олади, ўсимликлар оддий шартли ўрганишни намоён қилади, бактериялар муҳит ўзгаришини вақт бўйича солиштириб ҳаракатини мослаштиради. Демак, ҳисоблаш ва хотира нейронга эмас, интеграцияланган ахборот тузилишига боғлиқ.

Шу ерда муҳим савол туғилади: Онг ва субъектив тажриба қайси босқичда бошланади?

Агар воқеликни ахборот интеграциясининг даражалари сифатида қарасак, субъектив тажриба муайян нуқтада “пайдо бўладиган” ҳодиса эмас. У узлуксиз жараёндир. Моддий мураккаблик ортган сари ахборот интеграцияси ошади; интеграция чуқурлашган сари субъективлик ҳам чуқурлашади. Шу маънода тажриба ва онг бинар эмас, континуумдир.

Энг содда тизимларда бу даража ниҳоят паст ва тарқоқ бўлиши мумкин; юқори интеграцияланган биологик тизимларда эса у марказлашган, ўзини “мен” сифатида идрок қиладиган шаклга етади. Демак, субъектив тажриба муайян нуқтада бошланмайди; у мураккаблик билан бирга кучаяди.

Қачонки биологик тузилиш барқарор ва интеграцияланган конфигурация ҳосил қилса, локаллашган онгли ахборот майдони шаклланади, деб фалсафий тахмин қилиш мумкин. Бу — нафс тушунчасининг модели.

Нафс субстанция эмас; у локаллашган ва ўзини “мен” сифатида идрок қиладиган ахборот майдонидир. У физик интерфейс орқали намоён бўлади, аммо унга редукция қилинмайди.

Эго ва фарқланиш

Шахсият илк бор чегара орқали шаклланади. Ҳужайра “ўзлик” ва “бошқа”ни фарқлайди; шу фарқланиш эгонинг асосидир. Эго гуноҳ эмас — у локаллашиш механизми. Фарқланиш бўлмаса ифода ҳам бўлмайди.

Бироқ локаллашиш мутлақлашса мувозанат бузилади: ички зиддият кучаяди ва эго марказлашади. Бу ҳолат “нафси аммора” босқичи сифатида тушунилиши мумкин.

Муҳаббат ва ривожланиш

Нафс ривожи уруғнинг дарахтга айланишига ўхшайди: потенциал вақт ва шароит орқали очилади. Индивидуаллик йўқолмайди; у кенгайиб, умумий тартиб ичида уйғунлашади.

Муҳаббат локал майдонларни мувофиқлаштирувчи тамойилдир. Магнетизм қиёси орқали айтганда, у ажратиш ва боғлаш ўртасидаги мувозанатни англатади. У чегарани йўқ қилмайди, балки уни торликдан уйғунликка айлантиради.

Ақл барча локал майдонларнинг чуқур бирлигини ифода этади.

Ҳаёт, ўлим ва давомийлик

Ҳаётни локаллашган онгли ахборот конфигурациясининг ўзини сақлаш ва кенгроқ тартиб билан мувофиқлашув жараёни сифатида тушуниш мумкин. Тирик организм ўз тузилиши орқали ахборотни қабул қилади, қайта ишлайди ва интеграциялайди; шу жараёнда “мен” деб идрок қилинадиган марказ шаклланади. Ҳаёт — бу локаллашиш ва интеграциянинг динамик мувозанатидир.

Ўлим эса биологик интерфейснинг емирилиши, яъни локал конфигурацияни сақлаб турган физик тузилишнинг тарқалишидир. Бироқ ахборот мутлақ йўқолади, деган хулоса чиқариш шарт эмас. Квант нуқтаи назардан ахборот сақланади; у кенгроқ муносабатлар тизимига қайта тақсимланади.

Жаннат ва Жаҳаннамни ҳам онгли конфигурациянинг уйғунлик ёки зиддият даражалари сифатида тушуниш мумкин: локаллашган тизим умумий тартиб билан мувофиқлашса — уйғунлик, зиддият кучайса — ички парчаланиш. Бу ҳолатлар фазовий жой эмас, балки интеграция даражасининг сифатларидир.