Илоҳий ҳукмнинг жамиятда намоён бўлиши: Одам алайҳиссалом намунаси ва Қуръонда ваколат занжири.

Қуръон илоҳий ҳукмни фақат осмонда қолиб кетган, инсон ҳаётидан узилган ёки фақат қиёматга тегишли воқелик сифатида эмас, балки ер юзида амал қилувчи, инсонлар ўртасида жорий бўладиган тирик ва узлуксиз тизим сифатида тақдим этади. Бу тизимнинг манбаи мутлақо Аллоҳга тегишли бўлса-да, унинг ердаги амалий кўриниши доим инсон орқали намоён бўлади. Қуръон мантиғига кўра, Аллоҳ Ўз ҳукмини ҳеч қачон инсон жамиятидан узиб қўймайди, балки ҳар бир даврда Ўз иродасини кўтариб турадиган, ҳукм ва бошқарув ваколати берилган шахс орқали адолатни қарор топтиради. Бу ваколат тасодифий равишда пайдо бўлмайди; у ё олдиндан илоҳий эълон билан, ё аввалги илоҳий вакил орқали тайинлаш ёки башорат қилиш йўли билан белгиланади.

Бу илоҳий қоиданинг биринчи ва энг тўлиқ намунаси Одам алайҳиссалом қиссасида берилган. Қуръон Одам алайҳиссаломни фақат илк инсон сифатида эмас, балки ердаги илоҳий ҳукм ва ваколатнинг асосий қолипи сифатида тақдим қилади. У орқали Қуръон барча кейинги халифалар, расуллар ва Аллоҳ томонидан ваколат берилган шахсларни таниш учун аниқ мезонларни белгилайди.

1. Аввало, илоҳий вакиллик яратилишдан олдинёқ илоҳий ирода билан эълон қилинади. Аллоҳ таоло Одам алайҳиссаломни яратишдан аввал фаришталарга Ўз ниятини очиқ айтади.

Бақара, 2:30:

وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً

Эсланг, Роббинг фаришталарга: «Албатта, Мен ер юзида халифа қўйувчиман», деган эди.

Бу оятдан маълум бўладики, халифалик яратишдан кейин пайдо бўлган ҳолат эмас, балки аввалдан белгилаб қўйилган илоҳий қарор ҳисобланади. Демак, ҳақиқий илоҳий вакил ҳар доим олдиндан илоҳий ваколат билан белгиланади.

2. Бу ваколат яратишдан кейин янада мустаҳкамланади. Аллоҳ Одамни тўғри қилиб яратгач, унга Ўз Руҳидан нафха қилади ва шу ҳолатдан кейин фаришталарга унга сажда қилишни амр қилади.

Ҳижр, 15:29:

فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ

Қачонки Мен уни тўғри қилиб яратиб, унга Ўз Руҳимдан пуфлаганимдан сўнг, унга сажда қилинглар.

Бу нафха жисмоний маъно эмас, балки илоҳий боғлиқлик, масъулият ва ҳукмни кўтариш салоҳиятини англатади. Шу билан илоҳий вакил оддий инсондан ажралиб чиқади.

3. Илоҳий вакилликнинг яна бир муҳим белгиси — ҳақиқий илоҳий билим билан қўллаб-қувватланишидир. Қуръон Одам алайҳиссаломга барча нарсаларнинг номлари ўргатилганини баён қилади ва бу билим фаришталарда мавжуд эмаслигини очиқ кўрсатади.

Бақара, 2:31:

وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا

У Одамга барча нарсаларнинг номларини ўргатди.

Бақара, 2:32:

قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا

Улар (Фаришталар): «Сени поклаймиз! Бизда Сен ўргатганингдан бошқа ҳеч қандай илм йўқ», дедилар.

Бу ерда Қуръон аниқ мезонни қўяди: Аллоҳнинг ердаги вакили ҳақиқий илоҳий билим билан ажралиб туради ва шу билим уни ҳукм чиқаришга салоҳиятли қилади.

4. Барча илоҳий вакилларни бирлаштирувчи энг муҳим белги эса тавҳид даъватидир. Одам алайҳиссаломдан бошлаб барча илоҳий вакиллар ҳукм ва ҳокимият фақат Аллоҳга тегишли эканини эълон қилганлар.

Анбиё, 21:25:

وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ

Сендан олдин бирон расул юбормаганмизки, унга: «Албатта, Мендан ўзга илоҳ йўқ, бас, Менга ибодат қилинглар», деб ваҳий қилмаган бўлайлик.

Мана шу Одам алайҳиссалом намунаси асосида Қуръонда ҳукм ҳақидаги умумий қоида шаклланади. Бу қоида Зумар сурасининг 39:46-оятида ҳукмнинг мутлақ манбаи сифатида Аллоҳни белгилайди.

Зумар, 39:46:

قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ

Айт: «Эй осмонлару ернинг Йўқдан бор қилувчиси, ғайб ва ошкорани билувчи Аллоҳ! Сен Ўз бандаларинг орасида улар ихтилоф қилиб келган нарсалар ҳақида ҳукм қиласан».

Бироқ Қуръон бу ҳукмни фақат осмонда қолдирмайди. Нисо сурасининг 4:65-ояти илоҳий ҳукмнинг ерда қандай амалга оширилишини очиқ белгилайди.

Нисо, 4:65:

فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّىٰ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا

Йўқ! Роббингга қасамки, улар ўз ораларида чиққан низоларда сени ҳакам қилмагунларича, сўнг сен чиқарган ҳукмга қалбларида ҳеч қандай танглик топмай, тўлиқ таслим бўлмагунларича мўмин бўлмайдилар.

Муҳим жиҳати шундаки, бу оят фақат муайян тарихий шахс ҳақида эмас, балки умумий қоида ҳақида гапиради. Илоҳий ҳукм ҳар бир даврда инсонлар орасида Аллоҳнинг ваколатини кўтариб турган шахс орқали амал қилади. Бу шахс аввалги илоҳий вакил томонидан тайинланган, тасдиқланган ёки башорат қилинган бўлади. Шу йўл билан илоҳий ҳукм узлуксиз сақланади ва инсон жамияти ҳеч қачон илоҳий ҳакамликдан маҳрум қолмайди.

Бу тизимда Улул Амр ҳам мустақил манба эмас. Улар ўз ҳукмини ўзларидан чиқармайди, қонунни ўз хоҳишига кўра белгиламайди. Улар фақат Аллоҳ томонидан ваколат берилган шахсга итоат қилиш орқали амал қилади. Демак, Улул Амрнинг қонунийлиги ҳам айнан шу илоҳий занжирга боғлиқ. Улар ўзларидан юқори турган, Аллоҳнинг ердаги ваколатини кўтариб турган шахсдан узилган ҳолда ҳақиқий ҳокимиятга эга бўлолмайди.

Шу тарзда Қуръон илоҳий ҳукм ҳақида яхлит тизимни шакллантиради. Ҳукм Аллоҳникидир, унинг ердаги ижроси Аллоҳ томонидан ваколат берилган шахс орқали амалга ошади, жамиятдаги бошқарув эса шу ваколатга боғланган ҳолда ҳаракат қилади. Агар бирор инсонга ҳукм чиқариш ёки бошқариш ҳуқуқи берилган бўлса, у Аллоҳ билан тўғридан-тўғри эмас, балки Аллоҳ томонидан ерда тайинланган ваколатли шахс - Имом орқали боғланган бўлади.